De Duitse kunstschilder Otto Mueller maakte in 1919 een aansprekend expressionistisch schilderij dat bekend zou komen te staan als ‘Zwei weibliche Halbnakte’. Een eeuw later nam Luz (Rénald Luzier), de Franse tekenaar die hier vooral bekendheid geniet met zijn werk voor Charlie Hebdo, dit werk als uitgangspunt voor de grafische roman Twee naakte meisjes die de lezer langs enkele dramatische episodes uit de Duitse geschiedenis van de twintigste eeuw voert.
Wie er op het schilderij staan afgebeeld, en hoe zij verbeeld zijn, staat geenszins los van de ontwikkeling van dit verhaal. Maar eigenlijk is hier vooral belangrijke wát de beide meisjes zien. Want wat de lezer ziet, wordt gevormd door de blik waarmee deze jongedames kijken naar de wereld die zich voor hen ontvouwt. Dat is het milieu van kunstenaars en kunstliefhebbers, van ateliers en opslagplaatsen, van musea en veilingzalen, maar evenzeer van de totalitaire politiek die vooral in de eerste helft van de twintigste eeuw een onmiskenbaar stempel drukte op hoe kunst gezien en ingezet werd. Alle vormen van beeldende kunst werden ondergeschikt gemaakt aan de racistische ideologie van de nazi’s, waarbij fanatici en meelopers op elk maatschappelijk terrein op ongenadige en veelal opportunistische wijze hun denkbeelden doordrukten.
Zo belandde het werk van Mueller, dat in 1935 door de Gestapo was ontvreemd bij de Joodse verzamelaar Ismar Littmann, op de beruchte tentoonstelling van ‘ontaarde’ kunst die vanaf 1937 onder meer in München te zien was. Die expositie neemt een centrale plaats in in het aangrijpende werk van Luz, mede omdat het de door de nazi’s luid vertolkte afschuw voor deze kunst aanschouwelijk maakt – terwijl het geldbeluste vervolg ervan de hypocrisie van dit regime onderstreept.

Als de spreekwoordelijke vlieg op de muur ervaart de lezer deze geschiedenis, en wordt hij zich ervan bewust als handelswaar door tijd en ruimte te bewegen, overgeleverd aan macht, willekeur en veranderde opvattingen over recht en onrecht. Pas toen het schilderij al jarenlang deel uitmaakte van de collectie van het Museum Ludwig in Keulen drong het besef door dat de familie Littmann (per abuis als ‘famille’ aangeduid in de verder soepele Nederlandse vertaling) de rechtmatige eigenaar was, waarna het in 1999 tot teruggave kwam. Of dat besluit al dan niet moeiteloos tot stand kwam blijft in het midden – de juridische en ethische afwegingen vonden vermoedelijk niet plaats in fysieke aanwezigheid van Muellers werk. Maar dat doet geenszins afbreuk aan het fascinerende werk van Luz die op scherpe wijze zicht biedt op deze pijnlijke geschiedenis.